Uşak Halısı

Uşak halısı, Anadolu halıcılığının dünyada en çok tanınan adlarından biridir. Yüzyıllar önce Avrupa'nın saraylarına, kiliselerine ve ressamların tablolarına giren bu halılar bugün müzelerde sergileniyor; Uşak'ta ise dokunmaya devam ediyor. Bu sayfada Uşak halısının kısa hikâyesini, dünyadaki yerini ve coğrafi işaret tescilini anlatıyoruz.

Kısa bir tarihçe

Uşak, Batı Anadolu'nun iç kesiminde, hayvancılığa ve yün işçiliğine elverişli bir bölgede yer alır. Bölgede halı dokumacılığının uzun bir geçmişi vardır. Uşak halısının coğrafi işaret belgesinde, Uşak halılarının 15. yüzyıldan itibaren Avrupa'da ünlenmeye başladığı belirtilir.

Belgeye göre Uşak halılarının iki ana tipi vardır: madalyonlu Uşak halıları ve yıldızlı Uşak halıları. Madalyonlu halılar daha önemli bir grup olarak görülür; 16. yüzyıldan 18. yüzyıl ortalarına kadar dokunmuş, boyu 10 metreye varan örnekleri yapılmıştır. Yıldızlı Uşaklar ise sayıca daha küçük bir gruptur ve çoğunlukla orta boy halılardan oluşur.

Uşak halıları Osmanlı döneminde Avrupa'ya ulaşan değerli mallar arasında yer aldı. Avrupa'da saraylarda, kiliselerde ve varlıklı ailelerin evlerinde kullanıldı; yere serilmenin yanı sıra masa örtüsü olarak da değerlendirildi. Dönemin pek çok tablosunda Anadolu halılarının ayrıntılı biçimde resmedildiği görülür. Bu konuyu desenler ve tarihî tipler sayfasında ayrıca ele aldık.

Dünyadaki yeri: Ushak ve Oushak

Uşak'ın adı yabancı dillerde farklı biçimlerde yazılır. Uluslararası halı ticaretinde, müze kataloglarında ve sanat tarihi yayınlarında en çok "Ushak" ve "Oushak" yazımlarına rastlanır. Avrupa ve Amerika'daki önemli müzelerin halı koleksiyonlarında Uşak'a atfedilen eserler bulunur.

"Oushak" adı zamanla belirli bir üslubun adı gibi de kullanılmaya başlanmıştır. Yurt dışındaki halı pazarında, yumuşak renkli ve geniş desenli bazı halılar Uşak'ta dokunmamış olsalar bile bu adla anılabilir. Bu nedenle bir halının yalnızca "Oushak" diye tanıtılması, onun Uşak'ta dokunduğunu göstermez. Uşak halısının resmî tanımı ise coğrafi işaret belgesinde yapılmıştır.

Coğrafi işaret tescili

Uşak halısı, Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir. Tescil belgesindeki temel bilgiler şöyledir:

Tescil no: 152
Coğrafi işaretin adı: Uşak Halısı
Ürün: Halı
Türü: Mahreç işareti
Başvuru: 07.01.2010 (C2010/004)
Tescil tarihi: 07.02.2012
Tescil ettiren: Uşak Ticaret ve Sanayi Odası
Coğrafi sınır: Uşak
Kullanım biçimi: Markalama

Belgede, coğrafi işaretin Resmî Gazete'nin 16.05.2011 tarihli ve 27936 sayılı nüshasında ilan edildiği ve başvuru tarihi olan 07.01.2010'dan geçerli olmak üzere tescil edildiği belirtilir. Ayrıca 01.02.2019 tarihli ve 46 sayılı bültende yayımlanan bir değişiklik ilanı yer alır.

Mahreç işareti ne demek?

Türk mevzuatında coğrafi işaretler menşe adı ve mahreç işareti olarak ikiye ayrılır. Mahreç işareti; belirli bir coğrafi alandan kaynaklanan ve bir özelliği, ünü ya da diğer nitelikleri bakımından o alanla özdeşleşmiş ürünleri tanımlar. Bu tür ürünlerde üretim, işleme ya da diğer işlemlerden en az birinin belirlenen coğrafi alanda yapılması gerekir. Uşak halısının belgesinde coğrafi sınır "Uşak" olarak gösterilmiştir.

Belgede neler tanımlanır?

Belge, Uşak halısının ayırt edici özelliklerini ayrıntılı biçimde sayar: ilmek sıklığı, düğüm tarzı, hav yüksekliği, metrekareye düşen malzeme miktarı, ipliğin hazırlanma yöntemleri ve kullanılabilecek boya türleri. Belgeye göre halının en büyük ayırt edici özelliği ise üzerindeki motiflerdir. Bu teknik özellikleri el dokuma Uşak halısı sayfasında açıkladık.

Denetim

Belgede denetimin nasıl yapılacağı da tanımlanır. Denetim, Uşak Ticaret ve Sanayi Odası koordinasyonunda; Uşak Üniversitesi, Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve odanın görevlendireceği, ürün hakkında bilgi sahibi birer kişiden oluşan üç kişilik bir denetim mercii tarafından yapılır. Denetim yılda bir kez ve ayrıca şikâyet, şüphe ya da ihtiyaç halinde her zaman yapılabilir. Denetimde ilmek sayısı, düğüm tarzı, iplik ve boya özellikleri ile motif ve desen özelliklerinin belgeye uygunluğuna bakılır.

Bu site hakkında

usakhalisi.com, Uşak halısı ve kilimi hakkında doğru ve anlaşılır bilgi sunmak için hazırlanmış bir bilgi sitesidir. Teknik bilgiler için TÜRKPATENT'in yayımladığı coğrafi işaret belgesini esas aldık; emin olmadığımız tarihî ayrıntılara yer vermedik. Sitede ürün satışı ya da fiyat bilgisi bulunmaz.

Bir halının el dokuma olup olmadığını anlamak istiyorsanız el dokuma sayfasından başlayabilirsiniz. Madalyonlu ve yıldızlı Uşakların özelliklerini desenler sayfasında, halıdan farklı bir dokuma olan kilimi ise Uşak kilimi sayfasında bulabilirsiniz. Belgeye dayanan bilgilerin kaynağını ilgili sayfaların sonunda ayrıca belirttik.

Kaynak: TÜRKPATENT, Uşak Halısı coğrafi işaret belgesi, tescil no 152 (PDF)